Opis
OPINIA
Dotyczy obiektu: zegar bankowy Autor / wykonawca: Johann Kohl Tytuł obiektu: Zegar Bankowy Wysokość: 210 cm Rodzaj: zegar wiszący, kwadransowy Datowanie: 1867 r., XIX wiek Miejsce wykonania: Wiedeń
Sygnatura, datowanie i stan zachowania
Sygnatura zegarmistrza znajduje się na tarczy cyferblatu. Zegar został wykonany w 1867 roku w Wiedniu. Stan zachowania obiektu należy określić jako znakomity, szczególnie biorąc pod uwagę jego wiek, rozmiary oraz stopień skomplikowania konstrukcji. Zgodnie z opinią konserwatorską górna partia obudowy – korona zegara – została częściowo zmodyfikowana na przełomie XIX i XX wieku. Zmiana ta nie pozbawiła jednak obiektu jego historycznego charakteru ani wysokich walorów artystycznych.
Nota biograficzna autora
Autorem zegara jest uznany wiedeński zegarmistrz Johann Kohl (1837–1912), związany z wiedeńskim środowiskiem zegarmistrzowskim i wykonujący prestiżowe realizacje przeznaczone między innymi do reprezentacyjnych wnętrz związanych z dworem Habsburgów. Johann Kohl był rodowitym wiedeńczykiem i kontynuował rodzinne tradycje zegarmistrzowskie odziedziczone po swoim ojcu Ludwiku, prowadzącym wcześniej własny warsztat. Kohl wyspecjalizował się w budowie zegarów precyzyjnych, odznaczających się wysoką dokładnością chodu, starannością wykonania mechanizmu oraz wyjątkową dbałością o formę zewnętrzną. Charakterystyczną cechą jego realizacji było traktowanie zegara nie tylko jako instrumentu odmierzającego czas, lecz również jako integralnego elementu wystroju reprezentacyjnego wnętrza. Obudowy projektowano z dużą świadomością architektoniczną i dekoracyjną, dostosowując ich charakter do pomieszczeń, dla których były przeznaczone.
Zegary wiązane z działalnością Johanna Kohla znajdowały się w reprezentacyjnych wnętrzach, między innymi w Schönbrunnie w Wiedniu, pałacu myśliwskim Mayerling, Belwederze w Wiedniu, Nowym Zamku w Żywcu, Alkazarze w Madrycie, a także w obiektach związanych z Oesterreichische Nationalbank w Wiedniu. Johann Kohl reprezentował drugie i ostatnie pokolenie rodzinnej tradycji zegarmistrzowskiej. Był żonaty i miał dwie córki, jednak żadna z nich nie zdecydowała się kontynuować zawodu ojca i dziadka. Po śmierci Johanna Kohla w 1912 roku działalność rodzinnej pracowni zegarmistrzowskiej została zakończona, a w jej dawnym miejscu powstał sklep jubilerski.
Opis dzieła
Prezentowany obiekt jest imponującym, monumentalnym zegarem ściennym o wysokości około 210 cm. Smukła, silnie wertykalna sylweta została zestawiona z rozbudowaną dekoracją snycerską, dzięki czemu zegar łączy monumentalność z elegancją i reprezentacyjnym charakterem. Jest to obiekt, który od pierwszego spojrzenia zwraca uwagę swoją skalą, szlachetnością materiału oraz bogactwem dekoracji. Jego forma została podporządkowana zarówno funkcji użytkowej, jak i wyraźnemu efektowi artystycznemu. Zegar stanowi interesujący przykład wczesnego eklektyzmu XIX wieku, w którym zestawiono motywy zaczerpnięte z wcześniejszych epok artystycznych.
Szczególną uwagę zwracają umieszczone po obu stronach tarczy rzeźbione, kobiece figury o charakterze kariatyd, nawiązujące do dekoracyjnych wzorców klasycystycznych i empirowych z końca XVIII oraz pierwszej połowy XIX wieku. Bogata snycerka obudowy została wykonana z dużą precyzją. Widoczna jest dbałość o symetrię, rytm ornamentu i właściwe proporcje poszczególnych elementów. Rozbudowane profilowania, motywy roślinne, dekoracyjne woluty oraz figuralne elementy podporowe nadają całości architektoniczny i reprezentacyjny charakter.
Górną partię obudowy wieńczy rozbudowana korona o dynamicznym, niemal rzeźbiarskim modelunku, dzięki której zegar nabiera monumentalności charakterystycznej dla luksusowego wyposażenia reprezentacyjnych wnętrz drugiej połowy XIX wieku. Obudowę wykonano z litego drewna, którego powierzchnie wykończono wysokiej jakości fornirem orzechowym. Szlachetne usłojenie drewna stanowi ważny element dekoracyjny, podkreślając głębię profilowań oraz kunszt ręcznie opracowanych elementów snycerskich. Centralnym punktem kompozycji pozostaje jasna, czytelna tarcza z rzymskimi indeksami godzinowymi i dekoracyjnymi wskazówkami. Sygnatura wykonawcy umieszczona na tarczy dodatkowo podkreśla autorski i warsztatowy charakter obiektu.
Mechanizm i walory techniczne
Mechanizm zegara jest znakomitym przykładem wysokiego poziomu wiedeńskiego zegarmistrzostwa XIX wieku. Jego budowa podporządkowana została przede wszystkim precyzji, regularności chodu oraz niezawodności – cechom szczególnie istotnym w przypadku reprezentacyjnych zegarów bankowych i instytucjonalnych. Zegar napędzany jest za pomocą trzech ciężarów, które odpowiadają za poszczególne funkcje mechanizmu, w tym chód oraz system wybijania godzin i kwadransów.
Mechanizm kwadransowy umożliwia akustyczne sygnalizowanie upływu kolejnych części godziny, dzięki czemu zegar pełnił zarówno funkcję praktyczną, jak i reprezentacyjną. Istotnym elementem konstrukcji jest precyzyjne wahadło kompensacyjne, którego zadaniem jest stabilizowanie chodu zegara niezależnie od zmian temperatury. Dzięki zastosowaniu odpowiednio zestawionych materiałów i stopów metali ograniczono wpływ rozszerzalności cieplnej na długość wahadła. Rozwiązanie to pozwalało utrzymywać możliwie stałą częstotliwość jego pracy, a tym samym wysoką dokładność wskazań czasu. Tego rodzaju rozwiązania techniczne świadczą o wysokiej klasie warsztatu wykonawcy oraz o przeznaczeniu zegara do przestrzeni, w której precyzja odmierzania czasu miała szczególne znaczenie.
Walory artystyczne i muzealne
Zegar Johanna Kohla posiada znaczną wartość zarówno jako dzieło rzemiosła artystycznego, jak i jako historyczny instrument pomiaru czasu. Łączy w sobie zaawansowane rozwiązania techniczne wiedeńskiej szkoły zegarmistrzowskiej z bogatą, ręcznie opracowaną obudową o charakterze architektoniczno-rzeźbiarskim. O jego wartości decydują przede wszystkim monumentalna skala, bogactwo dekoracji snycerskiej, wysokiej jakości materiały, precyzyjny mechanizm kwadransowy, rozbudowany system wagowy, wahadło kompensacyjne oraz zachowana sygnatura wykonawcy.
Wysoki stopień zachowania oryginalnej substancji sprawia, że obiekt może być rozpatrywany nie tylko jako luksusowy zegar użytkowy, lecz przede wszystkim jako cenny przykład wiedeńskiego rzemiosła artystycznego i zegarmistrzowskiego drugiej połowy XIX wieku. Jego walory estetyczne, techniczne i historyczne uzasadniają określenie go jako obiektu o wysokiej wartości kolekcjonerskiej i muzealnej, reprezentującego kunszt europejskiego zegarmistrzostwa XIX stulecia.
